Defne
New member
“Parse hatası” yalnızca teknik bir problem mi? Sosyal eşitsizlikler üzerinden düşünmek
Bir ekranda “Parse error”, “SyntaxError”, “JSON parse error” ya da Türkçesiyle “ayrıştırma/çözümleme hatası” gördüğümüzde çoğumuzun ilk tepkisi “Kodda bir yerde hata var” demek oluyor. Teknik açıdan bu doğru. Bir program, kendisine verilen metni belirli kurallara göre okuyup anlamlandırmaya çalışırken beklemediği bir yapı ile karşılaşırsa parse hatası ortaya çıkabilir. Örneğin JSON içinde fazladan virgül bulunması veya bir değerin yanlış biçimde yazılması, verinin çözümlenememesine yol açabilir. MDN’nin açıklamasına göre JSON.parse() geçerli JSON bekler ve sözdizimi yanlış olduğunda SyntaxError üretir. MDN Web Docs
Fakat burada benim asıl ilgimi çeken başka bir nokta var: “Parse hatası” kavramını yalnızca bilgisayarların dünyasında bırakmak zorunda mıyız? Bir toplum da insanları belirli kategoriler, roller ve beklentiler üzerinden “okumaya” çalışmıyor mu?
Kadın, erkek, işçi, yönetici, göçmen, azınlık, yoksul, orta sınıf, zengin, genç veya yaşlı gibi kimlikler tek başına insanın tamamını anlatmıyor. Buna rağmen toplumsal hayat çoğu zaman insanları bu kategoriler üzerinden değerlendiriyor. Bazen de bir insanın gerçek deneyimi, toplumun önceden belirlediği “beklenen biçime” uymadığında bir tür sosyal “parse hatası” ortaya çıkıyor.
Bu benzetme elbette bilimsel bir kavram değil; benim konuyu düşünürken kullandığım açıklayıcı bir analoji. Ancak toplumsal eşitsizlikleri anlamak için oldukça verimli bir başlangıç noktası olduğunu düşünüyorum.
Parse hatası teknik olarak ne anlama geliyor?
Bir bilgisayar programının bir metni anlayabilmesi için metnin belirli kurallara uyması gerekir. Programlama dillerinin, JSON'un, XML'in veya benzeri veri formatlarının kendine özgü sözdizimleri vardır.
Örneğin basit bir JSON verisi şöyle olabilir:
{"isim":"Ayşe","yas":30}
Fakat şöyle bir ifade:
{"isim":"Ayşe","yas":30,}
bazı ayrıştırıcılarda geçersiz kabul edilir. Çünkü son elemenden sonra fazladan virgül vardır. Programın açısından sorun “Ayşe” veya “30” değildir. Sorun, karşılaştığı yapının beklediği kurallarla uyuşmamasıdır.
İşte parse hatasının temel mantığı budur: Sistem, elindeki bilgiyi kendi kurallarına göre anlamlandıramaz.
Toplumsal yaşamda da benzer bir durumun mecazi karşılığını görebiliriz. Toplumun “kadın nasıl davranmalı?”, “erkek nasıl olmalı?”, “başarılı insan nasıl görünür?”, “iyi anne ne yapar?”, “iyi baba nasıl davranır?”, “yönetici nasıl konuşur?” gibi görünür veya görünmez kuralları bulunabilir.
İnsan bu kurallara uyduğunda çoğu zaman “normal” kabul edilir. Uymadığında ise açıklama beklenir, eleştirilir veya dışlanabilir.
Burada önemli olan nokta şu: Teknik sistemdeki parse hatasının sorumlusu verinin kendisi olmak zorunda değildir. Bazen sorun, veriyi anlamlandırmaya çalışan sistemin sınırlı kurallarındadır.
Toplum açısından da benzer bir soru sorabiliriz:
Sorun gerçekten bireyin “uyumsuz” olması mı, yoksa onu değerlendiren toplumsal normların fazla dar olması mı?
Toplumsal normlar insanları nasıl “okuyor”?
Toplumsal normlar, insanların nasıl davranması gerektiğine ilişkin yazılı olmayan beklentiler oluşturur. Bu beklentiler ailede, okulda, iş yerinde, medyada ve sosyal çevrede öğrenilir.
Örneğin bir kız çocuğunun küçük yaşlardan itibaren ev işlerine daha fazla yardım etmesi, erkek çocuğunun ise daha bağımsız ve “güçlü” olması beklenebilir. UNICEF'in verilerine göre dünya genelinde 5-14 yaş arasındaki kız çocukları, erkek çocuklarından her gün toplam 160 milyon saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yapıyor. UNICEF bu farkın çocuklukta başlayan toplumsal cinsiyet normlarıyla ilişkili olduğunu belirtiyor. UNICEF DATA
Bu durum yetişkinlikte de devam edebiliyor.
Bir kadın iş yerinde kariyer yapmak istediğinde “ailesine yeterince zaman ayırabilecek mi?” sorusuyla karşılaşabilir. Aynı soru bir erkek için aynı yoğunlukta sorulmayabilir. Öte yandan erkek çocukluğundan itibaren “duygularını belli etme”, “ağlama”, “güçlü ol” gibi beklentilerle büyütülebilir.
Dolayısıyla toplumsal cinsiyet normları yalnızca kadınları sınırlayan bir mekanizma değildir. Erkekler de belirli erkeklik biçimlerine uymaya zorlanabilir.
Burada kadınların yaşadığı eşitsizlikleri küçümsemeden erkeklerin deneyimlerini de konuşabilmek önemli. Çünkü mesele “kadınlar mağdur, erkekler avantajlı” gibi basit bir ikiliğe indirgenemeyecek kadar karmaşık.
Kadınların deneyiminde görünmeyen yükler
Kadınların toplumsal yapıların etkisini anlatırken özellikle görünmeyen emeği hesaba katmak gerekiyor.
Ev temizliği, yemek yapmak, çocuk bakımı, yaşlı veya hasta yakınının ihtiyaçlarıyla ilgilenmek gibi işler ekonomik sistem açısından çoğu zaman doğrudan ücretlendirilmez. Fakat bu işlerin yapılmadığı bir toplumda ücretli çalışma hayatının da sürdürülebilmesi mümkün değildir.
OECD'nin araştırmalarında kadınların dünya genelinde erkeklerden iki ila on kat daha fazla ücretsiz bakım işi yaptığı belirtiliyor. Bu eşitsizlik, kadınların ücretli istihdamdaki konumları, gelirleri ve iş kaliteleriyle de bağlantılı. OECD
UN Women'ın 2026 tarihli çalışması da zaman kullanımındaki farklılıkların yalnızca “kim ne kadar çalışıyor?” sorusuyla açıklanamayacağını; yaş, eğitim, istihdam durumu ve hane yapısı gibi faktörlerin de tabloyu değiştirdiğini ortaya koyuyor. UN Women Data Hub+1
Bu nedenle “Kadınlar neden kariyerinde daha az ilerliyor?” sorusunu yalnızca bireysel tercihler üzerinden değerlendirmek eksik kalabilir.
Belki daha doğru soru şudur:
Bir insanın kariyer tercihini gerçekten ne kadar özgürce yaptığını belirleyen koşullar nelerdir?
Çocuğun bakımını kim üstleniyor?
Yaşlı ebeveynin sorumluluğu kimin üzerinde?
Esnek çalışma hakkı var mı?
Bakım hizmetleri erişilebilir mi?
Ailenin ekonomik durumu nasıl?
Bunlar bireysel tercih gibi görünen kararların arkasındaki sosyal yapıyı anlamamıza yardımcı olur.
Erkeklerin deneyimi de tek tip değil
Burada özellikle erkekleri tek bir kategoriye koymaktan kaçınmak gerektiğini düşünüyorum.
“Erkekler avantajlıdır” cümlesi bazı toplumsal yapıları açıklayabilir, fakat bütün erkeklerin aynı deneyimi yaşadığı anlamına gelmez. Yoksul bir erkek ile varlıklı bir erkeğin eğitim, sağlık, iş güvenliği ve sosyal hareketlilik olanakları aynı olmayabilir.
Göçmen bir erkeğin deneyimi, toplumda çoğunlukta bulunan bir erkeğin deneyiminden farklı olabilir. Engelli bir erkeğin karşılaştığı engeller, fiziksel olarak engelsiz bir erkeğin karşılaştığı sorunlarla aynı değildir.
Oxford Academic'te yayımlanan bir araştırma, toplumsal cinsiyet ve ırkın çalışma ve aile yaşamındaki avantaj ve dezavantajları birbirinden bağımsız düşünmenin yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Araştırma, farklı ırksal ve toplumsal cinsiyet gruplarının iş ve aile yaşamında farklı kısıtlamalarla karşılaşabildiğini ortaya koyuyor. OUP Academic
Bu nedenle erkeklerin konuya yaklaşımında “ben erkek olduğum için zaten bu sorunların hiçbirini yaşamıyorum” demek de, “erkekler her zaman sorunların kaynağıdır” demek de meseleyi basitleştirir.
Çözüm odaklı bir erkek yaklaşımı örneğin şöyle olabilir:
“Bu konuda benim deneyimim farklı olabilir. O halde başka insanların deneyimlerini dinleyerek hangi yapısal sorunların değiştirilebileceğine bakalım.”
Bence bu yaklaşım savunmaya geçmekten çok daha yapıcı.
Irk, sınıf ve toplumsal cinsiyet birbirinden ayrı değil
Eşitsizlikleri yalnızca tek bir değişken üzerinden açıklamak çoğu zaman yeterli değildir.
Örneğin “kadınlar” dediğimiz grup kendi içinde son derece farklıdır. Varlıklı bir ailenin üniversite mezunu bir kadınıyla düşük gelirli bir ailenin eğitim olanakları sınırlı bir kadının karşılaştığı sorunlar aynı olmayabilir.
Aynı şekilde etnik veya ırksal azınlık konumundaki bir kadının deneyimi, çoğunluk grubuna mensup bir kadının deneyiminden farklılaşabilir.
Sosyolojide bu noktayı açıklamak için kesişimsellik kavramı kullanılır. Kavram, toplumsal eşitsizliklerin yalnızca tek tek kategorilerden oluşmadığını; toplumsal cinsiyet, sınıf, ırk, engellilik ve benzeri konumların birbirleriyle kesişerek farklı deneyimler yaratabileceğini vurgular. Annual Review of Sociology'de yayımlanan bir değerlendirme de kesişimselliğin güç ilişkileri ve sosyal eşitsizliklere dikkat eden bir analiz yaklaşımı olduğunu ortaya koyuyor. Annual Reviews
Bir ekranda “Parse error”, “SyntaxError”, “JSON parse error” ya da Türkçesiyle “ayrıştırma/çözümleme hatası” gördüğümüzde çoğumuzun ilk tepkisi “Kodda bir yerde hata var” demek oluyor. Teknik açıdan bu doğru. Bir program, kendisine verilen metni belirli kurallara göre okuyup anlamlandırmaya çalışırken beklemediği bir yapı ile karşılaşırsa parse hatası ortaya çıkabilir. Örneğin JSON içinde fazladan virgül bulunması veya bir değerin yanlış biçimde yazılması, verinin çözümlenememesine yol açabilir. MDN’nin açıklamasına göre JSON.parse() geçerli JSON bekler ve sözdizimi yanlış olduğunda SyntaxError üretir. MDN Web Docs
Fakat burada benim asıl ilgimi çeken başka bir nokta var: “Parse hatası” kavramını yalnızca bilgisayarların dünyasında bırakmak zorunda mıyız? Bir toplum da insanları belirli kategoriler, roller ve beklentiler üzerinden “okumaya” çalışmıyor mu?
Kadın, erkek, işçi, yönetici, göçmen, azınlık, yoksul, orta sınıf, zengin, genç veya yaşlı gibi kimlikler tek başına insanın tamamını anlatmıyor. Buna rağmen toplumsal hayat çoğu zaman insanları bu kategoriler üzerinden değerlendiriyor. Bazen de bir insanın gerçek deneyimi, toplumun önceden belirlediği “beklenen biçime” uymadığında bir tür sosyal “parse hatası” ortaya çıkıyor.
Bu benzetme elbette bilimsel bir kavram değil; benim konuyu düşünürken kullandığım açıklayıcı bir analoji. Ancak toplumsal eşitsizlikleri anlamak için oldukça verimli bir başlangıç noktası olduğunu düşünüyorum.
Parse hatası teknik olarak ne anlama geliyor?
Bir bilgisayar programının bir metni anlayabilmesi için metnin belirli kurallara uyması gerekir. Programlama dillerinin, JSON'un, XML'in veya benzeri veri formatlarının kendine özgü sözdizimleri vardır.
Örneğin basit bir JSON verisi şöyle olabilir:
{"isim":"Ayşe","yas":30}
Fakat şöyle bir ifade:
{"isim":"Ayşe","yas":30,}
bazı ayrıştırıcılarda geçersiz kabul edilir. Çünkü son elemenden sonra fazladan virgül vardır. Programın açısından sorun “Ayşe” veya “30” değildir. Sorun, karşılaştığı yapının beklediği kurallarla uyuşmamasıdır.
İşte parse hatasının temel mantığı budur: Sistem, elindeki bilgiyi kendi kurallarına göre anlamlandıramaz.
Toplumsal yaşamda da benzer bir durumun mecazi karşılığını görebiliriz. Toplumun “kadın nasıl davranmalı?”, “erkek nasıl olmalı?”, “başarılı insan nasıl görünür?”, “iyi anne ne yapar?”, “iyi baba nasıl davranır?”, “yönetici nasıl konuşur?” gibi görünür veya görünmez kuralları bulunabilir.
İnsan bu kurallara uyduğunda çoğu zaman “normal” kabul edilir. Uymadığında ise açıklama beklenir, eleştirilir veya dışlanabilir.
Burada önemli olan nokta şu: Teknik sistemdeki parse hatasının sorumlusu verinin kendisi olmak zorunda değildir. Bazen sorun, veriyi anlamlandırmaya çalışan sistemin sınırlı kurallarındadır.
Toplum açısından da benzer bir soru sorabiliriz:
Sorun gerçekten bireyin “uyumsuz” olması mı, yoksa onu değerlendiren toplumsal normların fazla dar olması mı?
Toplumsal normlar insanları nasıl “okuyor”?
Toplumsal normlar, insanların nasıl davranması gerektiğine ilişkin yazılı olmayan beklentiler oluşturur. Bu beklentiler ailede, okulda, iş yerinde, medyada ve sosyal çevrede öğrenilir.
Örneğin bir kız çocuğunun küçük yaşlardan itibaren ev işlerine daha fazla yardım etmesi, erkek çocuğunun ise daha bağımsız ve “güçlü” olması beklenebilir. UNICEF'in verilerine göre dünya genelinde 5-14 yaş arasındaki kız çocukları, erkek çocuklarından her gün toplam 160 milyon saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yapıyor. UNICEF bu farkın çocuklukta başlayan toplumsal cinsiyet normlarıyla ilişkili olduğunu belirtiyor. UNICEF DATA
Bu durum yetişkinlikte de devam edebiliyor.
Bir kadın iş yerinde kariyer yapmak istediğinde “ailesine yeterince zaman ayırabilecek mi?” sorusuyla karşılaşabilir. Aynı soru bir erkek için aynı yoğunlukta sorulmayabilir. Öte yandan erkek çocukluğundan itibaren “duygularını belli etme”, “ağlama”, “güçlü ol” gibi beklentilerle büyütülebilir.
Dolayısıyla toplumsal cinsiyet normları yalnızca kadınları sınırlayan bir mekanizma değildir. Erkekler de belirli erkeklik biçimlerine uymaya zorlanabilir.
Burada kadınların yaşadığı eşitsizlikleri küçümsemeden erkeklerin deneyimlerini de konuşabilmek önemli. Çünkü mesele “kadınlar mağdur, erkekler avantajlı” gibi basit bir ikiliğe indirgenemeyecek kadar karmaşık.
Kadınların deneyiminde görünmeyen yükler
Kadınların toplumsal yapıların etkisini anlatırken özellikle görünmeyen emeği hesaba katmak gerekiyor.
Ev temizliği, yemek yapmak, çocuk bakımı, yaşlı veya hasta yakınının ihtiyaçlarıyla ilgilenmek gibi işler ekonomik sistem açısından çoğu zaman doğrudan ücretlendirilmez. Fakat bu işlerin yapılmadığı bir toplumda ücretli çalışma hayatının da sürdürülebilmesi mümkün değildir.
OECD'nin araştırmalarında kadınların dünya genelinde erkeklerden iki ila on kat daha fazla ücretsiz bakım işi yaptığı belirtiliyor. Bu eşitsizlik, kadınların ücretli istihdamdaki konumları, gelirleri ve iş kaliteleriyle de bağlantılı. OECD
UN Women'ın 2026 tarihli çalışması da zaman kullanımındaki farklılıkların yalnızca “kim ne kadar çalışıyor?” sorusuyla açıklanamayacağını; yaş, eğitim, istihdam durumu ve hane yapısı gibi faktörlerin de tabloyu değiştirdiğini ortaya koyuyor. UN Women Data Hub+1
Bu nedenle “Kadınlar neden kariyerinde daha az ilerliyor?” sorusunu yalnızca bireysel tercihler üzerinden değerlendirmek eksik kalabilir.
Belki daha doğru soru şudur:
Bir insanın kariyer tercihini gerçekten ne kadar özgürce yaptığını belirleyen koşullar nelerdir?
Çocuğun bakımını kim üstleniyor?
Yaşlı ebeveynin sorumluluğu kimin üzerinde?
Esnek çalışma hakkı var mı?
Bakım hizmetleri erişilebilir mi?
Ailenin ekonomik durumu nasıl?
Bunlar bireysel tercih gibi görünen kararların arkasındaki sosyal yapıyı anlamamıza yardımcı olur.
Erkeklerin deneyimi de tek tip değil
Burada özellikle erkekleri tek bir kategoriye koymaktan kaçınmak gerektiğini düşünüyorum.
“Erkekler avantajlıdır” cümlesi bazı toplumsal yapıları açıklayabilir, fakat bütün erkeklerin aynı deneyimi yaşadığı anlamına gelmez. Yoksul bir erkek ile varlıklı bir erkeğin eğitim, sağlık, iş güvenliği ve sosyal hareketlilik olanakları aynı olmayabilir.
Göçmen bir erkeğin deneyimi, toplumda çoğunlukta bulunan bir erkeğin deneyiminden farklı olabilir. Engelli bir erkeğin karşılaştığı engeller, fiziksel olarak engelsiz bir erkeğin karşılaştığı sorunlarla aynı değildir.
Oxford Academic'te yayımlanan bir araştırma, toplumsal cinsiyet ve ırkın çalışma ve aile yaşamındaki avantaj ve dezavantajları birbirinden bağımsız düşünmenin yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Araştırma, farklı ırksal ve toplumsal cinsiyet gruplarının iş ve aile yaşamında farklı kısıtlamalarla karşılaşabildiğini ortaya koyuyor. OUP Academic
Bu nedenle erkeklerin konuya yaklaşımında “ben erkek olduğum için zaten bu sorunların hiçbirini yaşamıyorum” demek de, “erkekler her zaman sorunların kaynağıdır” demek de meseleyi basitleştirir.
Çözüm odaklı bir erkek yaklaşımı örneğin şöyle olabilir:
“Bu konuda benim deneyimim farklı olabilir. O halde başka insanların deneyimlerini dinleyerek hangi yapısal sorunların değiştirilebileceğine bakalım.”
Bence bu yaklaşım savunmaya geçmekten çok daha yapıcı.
Irk, sınıf ve toplumsal cinsiyet birbirinden ayrı değil
Eşitsizlikleri yalnızca tek bir değişken üzerinden açıklamak çoğu zaman yeterli değildir.
Örneğin “kadınlar” dediğimiz grup kendi içinde son derece farklıdır. Varlıklı bir ailenin üniversite mezunu bir kadınıyla düşük gelirli bir ailenin eğitim olanakları sınırlı bir kadının karşılaştığı sorunlar aynı olmayabilir.
Aynı şekilde etnik veya ırksal azınlık konumundaki bir kadının deneyimi, çoğunluk grubuna mensup bir kadının deneyiminden farklılaşabilir.
Sosyolojide bu noktayı açıklamak için kesişimsellik kavramı kullanılır. Kavram, toplumsal eşitsizliklerin yalnızca tek tek kategorilerden oluşmadığını; toplumsal cinsiyet, sınıf, ırk, engellilik ve benzeri konumların birbirleriyle kesişerek farklı deneyimler yaratabileceğini vurgular. Annual Review of Sociology'de yayımlanan bir değerlendirme de kesişimselliğin güç ilişkileri ve sosyal eşitsizliklere dikkat eden bir analiz yaklaşımı olduğunu ortaya koyuyor. Annual Reviews