Ali
New member
Piyale Kime Aittir? Bir Markanın Sahipliğinden Sınıf, Cinsiyet ve Eşitsizliklere Uzanan Hikâyesi
Piyale Kime Aittir? Bir Makarna Markasının Ardındaki Sosyal Hikâye
Bir market rafında Piyale makarna paketini gördüğümüzde çoğumuzun aklına ilk olarak çok basit bir soru geliyor: “Piyale kimin?” Fakat bu soru, ilk bakışta göründüğünden biraz daha fazlasını anlatıyor. Çünkü bir markanın kime ait olduğu yalnızca şirketler, holdingler ve satın almalar üzerinden okunabilecek bir mesele değil. Markalar aynı zamanda sınıf, tüketim alışkanlıkları, aile içindeki iş bölümü, kadınların görünmeyen emeği ve toplumun ekonomik yapısıyla da ilişkili.
Öncelikle mülkiyet meselesini netleştirelim. Piyale'nin geçmişi İzmir'e ve Türkiye'nin erken makarna sanayisine uzanıyor. Marka, tarihsel süreçte Piyale ailesinden Sabancı Grubu'nun GıdaSA yapısına, oradan Marsan Gıda'ya ve 2010 yılında Yıldız Holding'e geçti. Dönemin kaynaklarında Marsan Gıda'nın 2010'da Yıldız Holding tarafından satın alındığı ve Piyale'nin bu yapı içerisinde yer aldığı aktarılıyor.
Bugün Piyale, Yıldız Holding/Ülker ekosistemiyle bağlantılı köklü markalardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Yıldız Holding'in kendi açıklamalarında da Piyale, Mis, Mintax ve Amigo gibi tarihsel markaların yeniden canlandırılması bağlamında anılıyor. Dolayısıyla “Piyale kime ait?” sorusunun kısa cevabı, günümüzde markanın Yıldız Holding çatısı altında bulunmasıdır.
Fakat bence asıl ilginç soru bundan sonra başlıyor: Bir markanın sahibi kim ve o marka toplumda kimin emeğiyle var oluyor?
Piyale'nin Tarihindeki El Değişimleri Bize Ne Söylüyor?
Piyale'nin hikâyesi, Türkiye'deki sermaye yapısının dönüşümünü anlamak açısından da dikkat çekici. Bir dönem aile girişimi niteliğindeki bir marka, daha sonra büyük holdinglerin portföyüne dahil oluyor. Bu durum yalnızca Piyale'ye özgü değil. Türkiye'de özellikle gıda, perakende ve hızlı tüketim sektörlerinde güçlü markaların zaman içinde daha büyük şirket gruplarının bünyesine katılması oldukça yaygın.
Yıldız Holding'in kendi tarihçesine göre şirketin temelleri 1944'te Sabri Ülker ve Asım Ülker tarafından atıldı; zaman içerisinde şirket çok sayıda marka ve kategoriye yayılan büyük bir gıda grubuna dönüştü.
Burada sınıf meselesi devreye giriyor. Küçük bir girişimle başlayan ekonomik faaliyet ile çok büyük sermaye gruplarının sahip olduğu dağıtım, üretim ve pazarlama ağları arasında ciddi bir güç farkı var. Bir markanın raflarda bulunabilirliği yalnızca ürünün kalitesiyle değil, üretim kapasitesi, lojistik, reklam bütçesi, market zincirleriyle ilişkiler ve tüketicinin satın alma gücüyle de belirleniyor.
Bu nedenle “Piyale kaliteli mi?” sorusunun yanında “Piyale'ye kimler düzenli olarak ulaşabiliyor?” sorusunu da sormak mümkün.
Sınıf Meselesi: Makarna Neden Sadece Makarna Değildir?
Makarna, un, pirinç veya bakliyat gibi ürünler çoğu insan için temel gıda kategorisinde. Ancak temel gıda dediğimiz şeylerin fiyatı, toplumdaki sınıfsal eşitsizlikleri çok görünür hale getiriyor.
TÜİK'in 2024 Hanehalkı Bütçe Araştırması bunun önemli bir göstergesini sunuyor. Türkiye genelinde tüketim harcamalarının yüzde 18,1'i gıda ve alkolsüz içeceklere ayrılırken, en düşük gelir grubundaki yüzde 20'lik hanelerde bu oran yüzde 30,4'e çıkıyor. Yani geliri düşük haneler bütçelerinin çok daha büyük bölümünü gıdaya ayırmak zorunda kalıyor.
Bu nedenle Piyale gibi görece erişilebilir fiyat segmentinde konumlanan bir ürünün ekonomik anlamı, yalnızca “ucuz makarna” değildir. Düşük gelirli bir aile için aynı ürün, bütçeyi dengelemenin bir parçası olabilir. Bir başka aile içinse marka tercihi, kalite algısı veya alışkanlıkla ilgili olabilir.
Aynı ürünün farklı sınıfsal konumlarda farklı anlamlar taşıması tam da burada önem kazanıyor.
Orta gelirli bir aile “Bu ay market masrafını biraz kısmamız gerekiyor” diyerek daha uygun fiyatlı makarnayı tercih edebilir. Daha düşük gelirli bir hane içinse makarnanın fiyatındaki küçük bir değişiklik bile haftalık alışveriş planını etkileyebilir.
Bu yüzden gıda fiyatlarını yalnızca ekonomik bir veri olarak değil, gündelik hayatın örgütlenmesini değiştiren bir unsur olarak görmek gerekiyor.
Kadınların Görünmeyen Emeği: Piyale Paketi Mutfağa Nasıl Giriyor?
Piyale'nin toplumsal cinsiyet boyutunda bence en önemli nokta, ürünün tüketilmesinden önce başlayan görünmeyen emek.
Marketten makarnayı kim alıyor? Evde ne pişeceğine kim karar veriyor? Çocukların ne yiyeceğini kim düşünüyor? Alışveriş listesine neyin yazılacağını kim hatırlıyor? Yemek hazırlanırken eksik malzemeyi kim fark ediyor? Yemekten sonra mutfağı kim topluyor?
Bunların hepsi ekonomik değer yaratmasa bile toplumsal olarak gerekli işler.
TÜİK'in 2025 Zaman Kullanım Araştırması, kadınların 15 yaş ve üzerindeki nüfus içinde hanehalkı ve aile bakımına günde ortalama 4 saat 3 dakika ayırdığını, erkeklerde bu sürenin 58 dakika olduğunu gösteriyor. Çalışan kadınlarda bile hanehalkı ve aile bakımına ayrılan süre günde ortalama 2 saat 38 dakika iken çalışan erkeklerde 47 dakika.
Bu veriler bize önemli bir şeyi hatırlatıyor: Kadının ücretli bir işte çalışması, ev içindeki sorumlulukların otomatik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Dolayısıyla bir makarna paketinin tüketim hikâyesinde yalnızca üretici ve tüketici yok. Çoğu zaman arada görünmeyen bir “bakım emeği” zinciri bulunuyor.
Bu noktada kadınların deneyimlerini “kadınlar zaten yemek yapmayı sever” gibi romantikleştiren ifadelerle açıklamak yetersiz kalıyor. Yemek yapmak sevgiyle yapılabilir; fakat sevgiyle yapılması onun emek olmadığı anlamına gelmez.
Dünya Bankası da Türkiye'de kadınların geleneksel olarak çocuk, yaşlı ve hane bakımının büyük bölümünü üstlendiğini ve ücretsiz bakım emeğinin kadınların ekonomik fırsatlarını sınırlandırdığını belirtiyor.
Erkeklerin Rolü: “Yardım Etmek” Değil, Sorumluluğu Paylaşmak
Burada erkeklerin deneyimini de tek bir kalıba sokmamak gerekiyor. Her erkek ev işlerinden kaçan veya geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini savunan biri değil. Aynı şekilde her kadın da ev işlerini tek başına üstlenmiyor.
Ancak toplumsal ortalamalar bireysel niyetlerden daha büyük bir tablo gösteriyor.
Bu nedenle çözüm odaklı erkeklik yaklaşımı “Eşime yardım ediyorum” cümlesinden biraz daha ileri gitmeli.
Çünkü ev işi yalnızca bir kişiye aitse, diğer kişinin “yardım etmesi” hâlâ sorumluluğun esas sahibinin kadın olduğu varsayımını sürdürebilir.
Daha eşitlikçi yaklaşım ise “Bu ev ikimizin; dolayısıyla yemek, alışveriş, temizlik ve çocuk bakımının sorumluluğu da ikimizin” demektir.
Piyale örneğinde bile bunu görebiliriz. Bir erkeğin markete gidip makarna alması, eğer yemek planını, alışveriş listesini, bütçeyi, çocukların beslenme ihtiyaçlarını ve sonrasında mutfağın toparlanmasını hâlâ başka biri üstleniyorsa, tek başına eşit bir iş bölümü anlamına gelmeyebilir.
Piyale Kime Aittir? Bir Makarna Markasının Ardındaki Sosyal Hikâye
Bir market rafında Piyale makarna paketini gördüğümüzde çoğumuzun aklına ilk olarak çok basit bir soru geliyor: “Piyale kimin?” Fakat bu soru, ilk bakışta göründüğünden biraz daha fazlasını anlatıyor. Çünkü bir markanın kime ait olduğu yalnızca şirketler, holdingler ve satın almalar üzerinden okunabilecek bir mesele değil. Markalar aynı zamanda sınıf, tüketim alışkanlıkları, aile içindeki iş bölümü, kadınların görünmeyen emeği ve toplumun ekonomik yapısıyla da ilişkili.
Öncelikle mülkiyet meselesini netleştirelim. Piyale'nin geçmişi İzmir'e ve Türkiye'nin erken makarna sanayisine uzanıyor. Marka, tarihsel süreçte Piyale ailesinden Sabancı Grubu'nun GıdaSA yapısına, oradan Marsan Gıda'ya ve 2010 yılında Yıldız Holding'e geçti. Dönemin kaynaklarında Marsan Gıda'nın 2010'da Yıldız Holding tarafından satın alındığı ve Piyale'nin bu yapı içerisinde yer aldığı aktarılıyor.
Bugün Piyale, Yıldız Holding/Ülker ekosistemiyle bağlantılı köklü markalardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Yıldız Holding'in kendi açıklamalarında da Piyale, Mis, Mintax ve Amigo gibi tarihsel markaların yeniden canlandırılması bağlamında anılıyor. Dolayısıyla “Piyale kime ait?” sorusunun kısa cevabı, günümüzde markanın Yıldız Holding çatısı altında bulunmasıdır.
Fakat bence asıl ilginç soru bundan sonra başlıyor: Bir markanın sahibi kim ve o marka toplumda kimin emeğiyle var oluyor?
Piyale'nin Tarihindeki El Değişimleri Bize Ne Söylüyor?
Piyale'nin hikâyesi, Türkiye'deki sermaye yapısının dönüşümünü anlamak açısından da dikkat çekici. Bir dönem aile girişimi niteliğindeki bir marka, daha sonra büyük holdinglerin portföyüne dahil oluyor. Bu durum yalnızca Piyale'ye özgü değil. Türkiye'de özellikle gıda, perakende ve hızlı tüketim sektörlerinde güçlü markaların zaman içinde daha büyük şirket gruplarının bünyesine katılması oldukça yaygın.
Yıldız Holding'in kendi tarihçesine göre şirketin temelleri 1944'te Sabri Ülker ve Asım Ülker tarafından atıldı; zaman içerisinde şirket çok sayıda marka ve kategoriye yayılan büyük bir gıda grubuna dönüştü.
Burada sınıf meselesi devreye giriyor. Küçük bir girişimle başlayan ekonomik faaliyet ile çok büyük sermaye gruplarının sahip olduğu dağıtım, üretim ve pazarlama ağları arasında ciddi bir güç farkı var. Bir markanın raflarda bulunabilirliği yalnızca ürünün kalitesiyle değil, üretim kapasitesi, lojistik, reklam bütçesi, market zincirleriyle ilişkiler ve tüketicinin satın alma gücüyle de belirleniyor.
Bu nedenle “Piyale kaliteli mi?” sorusunun yanında “Piyale'ye kimler düzenli olarak ulaşabiliyor?” sorusunu da sormak mümkün.
Sınıf Meselesi: Makarna Neden Sadece Makarna Değildir?
Makarna, un, pirinç veya bakliyat gibi ürünler çoğu insan için temel gıda kategorisinde. Ancak temel gıda dediğimiz şeylerin fiyatı, toplumdaki sınıfsal eşitsizlikleri çok görünür hale getiriyor.
TÜİK'in 2024 Hanehalkı Bütçe Araştırması bunun önemli bir göstergesini sunuyor. Türkiye genelinde tüketim harcamalarının yüzde 18,1'i gıda ve alkolsüz içeceklere ayrılırken, en düşük gelir grubundaki yüzde 20'lik hanelerde bu oran yüzde 30,4'e çıkıyor. Yani geliri düşük haneler bütçelerinin çok daha büyük bölümünü gıdaya ayırmak zorunda kalıyor.
Bu nedenle Piyale gibi görece erişilebilir fiyat segmentinde konumlanan bir ürünün ekonomik anlamı, yalnızca “ucuz makarna” değildir. Düşük gelirli bir aile için aynı ürün, bütçeyi dengelemenin bir parçası olabilir. Bir başka aile içinse marka tercihi, kalite algısı veya alışkanlıkla ilgili olabilir.
Aynı ürünün farklı sınıfsal konumlarda farklı anlamlar taşıması tam da burada önem kazanıyor.
Orta gelirli bir aile “Bu ay market masrafını biraz kısmamız gerekiyor” diyerek daha uygun fiyatlı makarnayı tercih edebilir. Daha düşük gelirli bir hane içinse makarnanın fiyatındaki küçük bir değişiklik bile haftalık alışveriş planını etkileyebilir.
Bu yüzden gıda fiyatlarını yalnızca ekonomik bir veri olarak değil, gündelik hayatın örgütlenmesini değiştiren bir unsur olarak görmek gerekiyor.
Kadınların Görünmeyen Emeği: Piyale Paketi Mutfağa Nasıl Giriyor?
Piyale'nin toplumsal cinsiyet boyutunda bence en önemli nokta, ürünün tüketilmesinden önce başlayan görünmeyen emek.
Marketten makarnayı kim alıyor? Evde ne pişeceğine kim karar veriyor? Çocukların ne yiyeceğini kim düşünüyor? Alışveriş listesine neyin yazılacağını kim hatırlıyor? Yemek hazırlanırken eksik malzemeyi kim fark ediyor? Yemekten sonra mutfağı kim topluyor?
Bunların hepsi ekonomik değer yaratmasa bile toplumsal olarak gerekli işler.
TÜİK'in 2025 Zaman Kullanım Araştırması, kadınların 15 yaş ve üzerindeki nüfus içinde hanehalkı ve aile bakımına günde ortalama 4 saat 3 dakika ayırdığını, erkeklerde bu sürenin 58 dakika olduğunu gösteriyor. Çalışan kadınlarda bile hanehalkı ve aile bakımına ayrılan süre günde ortalama 2 saat 38 dakika iken çalışan erkeklerde 47 dakika.
Bu veriler bize önemli bir şeyi hatırlatıyor: Kadının ücretli bir işte çalışması, ev içindeki sorumlulukların otomatik olarak ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Dolayısıyla bir makarna paketinin tüketim hikâyesinde yalnızca üretici ve tüketici yok. Çoğu zaman arada görünmeyen bir “bakım emeği” zinciri bulunuyor.
Bu noktada kadınların deneyimlerini “kadınlar zaten yemek yapmayı sever” gibi romantikleştiren ifadelerle açıklamak yetersiz kalıyor. Yemek yapmak sevgiyle yapılabilir; fakat sevgiyle yapılması onun emek olmadığı anlamına gelmez.
Dünya Bankası da Türkiye'de kadınların geleneksel olarak çocuk, yaşlı ve hane bakımının büyük bölümünü üstlendiğini ve ücretsiz bakım emeğinin kadınların ekonomik fırsatlarını sınırlandırdığını belirtiyor.
Erkeklerin Rolü: “Yardım Etmek” Değil, Sorumluluğu Paylaşmak
Burada erkeklerin deneyimini de tek bir kalıba sokmamak gerekiyor. Her erkek ev işlerinden kaçan veya geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini savunan biri değil. Aynı şekilde her kadın da ev işlerini tek başına üstlenmiyor.
Ancak toplumsal ortalamalar bireysel niyetlerden daha büyük bir tablo gösteriyor.
Bu nedenle çözüm odaklı erkeklik yaklaşımı “Eşime yardım ediyorum” cümlesinden biraz daha ileri gitmeli.
Çünkü ev işi yalnızca bir kişiye aitse, diğer kişinin “yardım etmesi” hâlâ sorumluluğun esas sahibinin kadın olduğu varsayımını sürdürebilir.
Daha eşitlikçi yaklaşım ise “Bu ev ikimizin; dolayısıyla yemek, alışveriş, temizlik ve çocuk bakımının sorumluluğu da ikimizin” demektir.
Piyale örneğinde bile bunu görebiliriz. Bir erkeğin markete gidip makarna alması, eğer yemek planını, alışveriş listesini, bütçeyi, çocukların beslenme ihtiyaçlarını ve sonrasında mutfağın toparlanmasını hâlâ başka biri üstleniyorsa, tek başına eşit bir iş bölümü anlamına gelmeyebilir.